ला निनानंतर आता ‘एल निनो’चे आगमन; २०२७ पर्यंत दुष्काळी स्थितीचे सावट राहण्याची शक्यता
भारतीय हवामान विभागासह जगभरातील विविध हवामान संस्थांनी २०२६ या वर्षासाठी अत्यंत महत्त्वाचे अंदाज वर्तवले आहेत. ज्येष्ठ हवामानतज्ज्ञ डॉ. रामचंद्र साबळे यांच्या विश्लेषणानुसार, २०२६ हे वर्ष हवामानाच्या दृष्टीने अत्यंत आव्हानात्मक ठरणार आहे. विशेषतः या वर्षात ‘एल निनो’चा प्रभाव पुन्हा निर्माण होणार असून, त्याचे गंभीर परिणाम भारतीय मान्सूनवर आणि एकूणच कृषी क्षेत्रावर होण्याची शक्यता आहे. हवामान अभ्यासक पंजाब डख यांनीही या अंदाजाला दुजोरा दिला असून, शेतकऱ्यांनी सावध राहण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
काय आहे ‘एल निनो’ आणि त्याचा परिणाम?
‘एल निनो’ ही प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे वाढण्याची एक हवामान प्रणाली आहे. जेव्हा हे तापमान विशिष्ट मर्यादेपेक्षा जास्त उष्ण होते, तेव्हा त्याला ‘एल निनो’ स्थिती म्हणतात. भारतीय मान्सूनचा विचार करता, एल निनो स्थिती असताना देशात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडतो, ज्यामुळे अनेकदा दुष्काळाचा धोका निर्माण होतो. याउलट, ‘ला निना’ स्थितीत सरासरीपेक्षा अधिक पाऊस पडतो, जो आपण २०२५ मध्ये अनुभवला आहे.
पावसाळा आणि अवर्षणाचे वेळापत्रक
हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार, जुलै, ऑगस्ट आणि सप्टेंबर २०२६ या महिन्यांत एल निनोचा प्रभाव सर्वाधिक असण्याची शक्यता आहे. यामुळे नैऋत्य मोसमी पाऊस (मान्सून) सरासरीच्या तुलनेत अत्यंत कमी पडू शकतो. युरोपमधील ‘सिव्हिअर वेदर युरोप’ या संस्थेच्या विश्लेषणानुसार, २०२६ च्या दुसऱ्या सहामाहीत एल निनो अधिक मजबूत होईल आणि त्याचा प्रभाव २०२७ पर्यंत कायम राहील. यामुळे केवळ भारतातच नव्हे, तर जागतिक तापमानातही मोठी वाढ होण्याची चिन्हे आहेत.
हिवाळा आणि सुरुवातीच्या पावसाचा अंदाज
जानेवारी ते मार्च या तीन महिन्यांच्या कालावधीत वायव्य भारतातील बहुतांश भागांत पावसाची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. मात्र, हा पाऊस देखील सरासरीपेक्षा कमी असेल असे डॉ. साबळे यांनी स्पष्ट केले आहे. जानेवारी महिन्यात थंडीची तीव्र लाट असेल हा अंदाज तंतोतंत खरा ठरला असून, कडाक्याची थंडी अजूनही सुरूच आहे. ही थंडी ओसरल्यानंतर हळूहळू वातावरणात उष्णता वाढून एल निनोसाठी पोषक स्थिती निर्माण व्हायला सुरुवात होईल.
२०२५ च्या ‘ला निना’ प्रभावाकडून ‘एल निनो’कडे संक्रमण
२०२५ हे वर्ष ‘ला निना’मुळे अतिवृष्टीचे ठरले होते. अगदी दसरा आणि दिवाळीपर्यंत पावसाने मुक्काम ठोकल्यामुळे फळे, भाजीपाला आणि अन्नधान्याचे प्रचंड नुकसान झाले होते. मात्र, आता हे चित्र पूर्णपणे बदलणार आहे. अतिवृष्टी आणि कडाक्याच्या थंडीच्या चक्रानंतर आता अवर्षण म्हणजेच दुष्काळाचे संकट उभे ठाकले आहे. डॉ. रामचंद्र साबळे यांच्या मते, २०२६ मध्ये एल निनोचे परतणे ही जागतिक हवामान बदलाची एक गंभीर साखळी असून, यामुळे पाणी टंचाई आणि शेती उत्पादनात घट होण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
